12 lutego Chile obchodziło 190 rocznicę uzyskania niepodległości. Z tej okazji warto powrócić do wydarzeń z okresu zimnej wojny, które do dziś budzą silne kontrowersje. Czy Chile groziła komunistyczna dyktatura i czy rozwój gospodarczy usprawiedliwia deptanie praw człowieka? Dokąd prowadziła „chilijska droga” do socjalizmu?

Dojście do władzy

W wyborach prezydenckich Salvador Allende uzyskał 36% głosów i zgodnie z Konstytucją, przy braku poparcia większości o wyborze prezydenta zadecydować miał Kongres. Pomimo niechęci prawicy Allende objął urząd. Został jednak zobowiązany do przestrzegania Statutu Gwarancji Konstytucyjnych. Złożył obietnicę nie ograniczania swobód obywatelskich, nie tworzenia nowych organów władzy i nie ingerencji w sprawy szkół prywatnych większością, których opiekował się Kościół. Statut ten został wkrótce włączony do ustawy zasadniczej.

Warto zwrócić uwagę na okoliczności, w jakich Allende doszedł do władzy. Poparcie obywateli uzyskał dzięki radykalizacji nastrojów społecznych wywołanych niepełną realizacją reformy rolnej oraz „chilenizacji” miedzi za chadeckich rządów Eduardo Freia. Te typowo rewolucyjne działania zostały już, zatem podjęte przez jego poprzednika. Rewolucyjność Allende polegała na tym, iż jego celem było przekształcenie kraju w państwo socjalistyczne. To oczywiście budziło silne niepokoje w Waszyngtonie. USA obawiały się scenariusza kubańskiego, iż Chile stanie się kolejnym krajem wpływów radzieckich. By nie dopuścić do wyboru socjalistycznego prezydenta USA podjęły kampanię zastraszania, ukazywano konsekwencje, jakie zrodzi powstanie komunistycznej dyktatury. Kiedy decyzja przeszła w ręce Kongresu podjęto działania mające nie dopuścić do wyboru Allende. Później zastosowano ekonomiczną izolację kraju. Amerykańska pomoc gospodarcza zmalała z kwoty 97mln dolarów w 1968 do 3,8mln w roku 1973.

Rządy Jedności Ludowej

Pierwszy rok rządów był czasem prosperity oraz awansu społecznego biedoty. Rozpoczęto realizację programu UP (Jedności Ludowej), przekształcania kraju w państwo socjalistyczne poprzez nacjonalizację przemysłu miedziowego, reformę rolną i ograniczenie napływu obcego kapitału. Nastąpił wzrost płac i produkcji oraz spadek bezrobocia i inflacji, rosły wydatki na opiekę zdrowotną i oświatę. W slumsach pojawiła się woda i elektryczność. Prezydent przyspieszył reformę rolną. Nagle jednak nastąpiło załamanie. Nieodpowiedzialne decyzje o zamrożeniu cen przy jednoczesnym zwiększaniu zatrudnienia i płac doprowadziły do lawiny inflacji i rozkwitu czarnego rynku.

Sytuację utrudniała działalność radykałów z MIR (Ruch Lewicy Rewolucyjnej), którzy siłą zajmowali posiadłości ziemskie i fabryki dostarczając argumentów prawicy. Przez trzy lata rządów prezydent Allende stał wobec podwójnego wyzwania. Prawica i chadecja domagały się powstrzymania rewolucyjnych reform, z kolei radykalna lewica oskarżała Allende o zdradę rewolucji uważając reformy za zbyt nieśmiałe. By załagodzić napięcia związane z radykałami Kongres przyjął w lipcu 1972 roku ustawę o kontroli posiadania broni. Jednak jej oporna realizacja odbierana była jako jedynie akt polityczny.

Pomimo istniejącego stanu oraz silnego podziału społeczeństwa koalicja UP nadal cieszyła się poparciem większości, która zapewniłaby przetrwanie rządu Allende. Allende ofiarował milionom Chilijczyków to, co najważniejsze, namacalne wyrazy troski państwa o obywatela. Co najbardziej zaskakujące biorąc na uwagę kształt Chile, wielu ludzi mogło wreszcie pozwolić sobie na spędzenie wakacji nad oceanem.

Najgorszy był trzeci rok rządów. Mnożyły się strajki robotnicze, szczególnie dotkliwe były strajki kierowców, które paraliżowały kraj. Poziom przemocy osiągnął taki poziom, iż w Santiago wprowadzono stan wojenny, a w 12 z 25 prowincji stan wyjątkowy. Inflacja osiągnęła poziom 500%.

Kluczowe dla dalszego rozwoju wydarzeń były rezolucje podjęte przez Izbę Deputowanych. Politycznym ciosem dla Salvadora Allende była rezolucja z dnia 22 VIII. Zarzucała ona prezydentowi działanie wbrew prawu, dążenie do władzy totalnej, aresztowania i torturowanie opozycjonistów, pobłażanie bojówkarzom oraz tworzenie nielegalnych organów władzy. Następnego dnia uchwalona rezolucja wzywała prezydenta oraz wojsko do interwencji w celu przywrócenia porządku publicznego i zapobieżenia dalszej anarchizacji kraju. Ta rezolucja została potraktowana przez siły zbrojne jako prawna podstawa dla przewrotu.

Przewrót wojskowych i instytucjonalizacja przemocy

W armii przez cały okres rządów Allende ścierały się dwie tendencje. Antyprezydencka oraz postawa wierności konstytucji, tzw. zasada gen Schneidera. Sam gen. Schneider został zastrzelony w październiku 1970. Jego miejsce zajął gen. Carlos Prats, który uznał zasadę poprzednika za obowiązującą. W armii zawiązała się jednak grupa, która postanowiła dokonać przewrotu.

11 września 1973 roku siły zbrojne wkroczyły do akcji. Jedynym ośrodkiem oporu stał się pałac prezydencki La Moneda. Tu prezydent Allende w towarzystwie GAP (Grupo de Amigos Personales), którymi się otaczał po zabójstwie gen Schneidera postanowił do końca bronić władzy. Wojskowi byli jednak bezwzględni, na pałac prezydencki spadły bomby. Prezydent Salvador Allende wbrew rozpowszechnionej na użytek zimnowojenny legendzie nie został zabity, lecz popełnił samobójstwo.

Zamach nie był zaskoczeniem dla Chilijczyków i społeczności międzynarodowej. Był wyrazem nadziei na przywrócenie wewnętrznego porządku. Nikt nie spodziewał się jednak zinstytucjonalizowania przemocy.

Już w październiku wojskowa junta opublikowała „Białą Księgę”. Zawierała ona odkryty „Plan Z”, który zakładał przejęcie pełni władzy przez lewicę środkami siłowymi dnia 19 września. Stał się on uzasadnieniem dla masowych aresztowań w celu odnalezienia spiskowców. Jego wiarygodność jest jednak znikoma, najprawdopodobniej został sfabrykowany. Co więcej brak większego oporu w dniu przewrotu oraz w okresie późniejszym pokazał, iż lewica nie byłaby zdolna do samodzielnego przewrotu.

W okresie późniejszym nastąpiło pełne przejęcie kontroli nad krajem przez wojskowych, umacnianie dyktatury, kreowanie nowych organów władzy (DINA). Członkowie rządu i ludzie z nim związani zostali uwięzieni na odległej od Santiago 2tys km Wyspie Dawson. Reżim podjął współpracę ze służbami specjalnymi bliskich ideologicznie Argentyny, Brazylii, Paragwaju, Urugwaju. W ramach „operacji Kondor” zamordowany został w Buenos Aires gen. Carlos Prats, a w Waszyngtonie minister obrony narodowej oraz spraw zagranicznych rządu UP Orlando Letelier. W kraju rozpoczęło się polowanie na lewicowych aktywistów. Głównym narzędziem junty w walce z „wrogiem wewnętrznym” stało się „znikanie ludzi”. Dla odnalezienia dowodów w związku z „planem Z” torturami (gwałty, głodzenie, przetrzymywanie w małych ciemnych pomieszczeniach, zrzucanie ludzi do oceanu) wymuszano potwierdzenia istnienia spisku. Najdotkliwszym okresem zaginięć i prześladowań były lata 1973 – 1977.

W związku z rolą Salvadora Allende warto poświęcić chwilę uwagi jego osobie. Trzeba podkreślić, iż przez całe życie respektował zasady demokracji. Jego socjalizm był wolnościowy, gdyby taki nie był nie cieszyłby się ponad trzydziesto procentowym poparciem w państwie o najdłuższej tradycji demokracji w Ameryce Łacińskiej. Podkreślał pojecie „chilijskiej drogi do socjalizmu”, będącej alternatywą dla siłowych rozstrzygnięć. Całe życie spędził na pracy w demokratycznych instytucjach. Był deputowanym, senatorem oraz marszałkiem senatu. W 1933 roku był współzałożycielem Partii Socjalistycznej. Z drugiej strony Allende nie krył swego podziwu dla rewolucjonistów – bojowników zdolnych do poświęcenia życia. Jako senator udzielił pomocy partyzantom zbiegłym z Boliwii do Chile. Jego negatywny obraz wzmocniła z pewnością miesięczna gościna Fidela Castro w Chile. Znane są też fotografie, w których pozował z bronią. Należy docenić zdolność do działania opartą na wypracowywaniu konsensusu, która nabiera znaczenia mając na uwadze koalicję UP tworzoną przez sześć partii. Znajdując się w pałacu w dniu zamachu odmówił przyjęcia propozycji bezpiecznego opuszczenia kraju. Postanowił walczyć do końca. Allende był potem często porównywany do Ernesta Che Guevary.

Racjonalnymi przesłankami przewrotu była postępująca anarchizacja kraju, eskalujący terror lewicowych ekstremistów i bezradność państwa wobec ich działalności. Nierozstrzygnięte zostaje pytanie, co by było gdyby Allende utrzymał się u władzy, czy Chile przekształciłoby się w państwo komunistycznej dyktatury? Pewne jest, że koalicja UP najprawdopodobniej wygrałaby wybory parlamentarne. W tej sytuacji jedynym sposobem na odsunięcie jej od władzy był przewrót. Istnieje teza wskazująca, iż zagrożenie czerwoną dyktaturą zostało wymyślone ex post, dla usprawiedliwienia przewrotu.

Rządy wojskowych

Gen. Augusto Pinochet stanął na czele kolegialnej junty. W czerwcu 1974 przejął pełnie władzy wykonawczej jako Prezydent Junty. W tym samym miesiącu przyjęty został Statut Junty Rządzącej, ustanawiający kolegialne sprawowanie władzy ustawodawczej przez wojskowych. W marcu tego roku została wydana Deklaracja zasad rządu Chile, mówiąca o tym, że szeroka odbudowa państwa wymaga czasu i nie można określić daty końca rządów junty. Mając świadomość, iż ich rządy nie będą wieczne junta przyjęła dekret nr 2191 w kwietniu 1978. Mówił on o przebaczeniu wojskowych swym przeciwnikom po pięciu latach walki. Dekret stał się jednostronnym aktem autoamnestii.

W polityce wewnętrznej wojskowy rząd przyjął liberalne rozwiązania, które doprowadziły do poprawy sytuacji ekonomicznej. Jednak powszechne opinie o chilijskim cudzie gospodarczym są mocno przesadzone. W latach 1981 – 1985 zaistniała sytuacja, będąca w pewnym sensie analogiczna do kryzysu z lat 1970 – 1973. W obu okresach podejmowano radykalne rozwiązania w myśl teorii marksistowskiej oraz liberalnej. Pozytywami przemian były reformy socjalne UP oraz ożywienie gospodarcze junty. Identyczną rolę odegrały w czasie obu kryzysów USA. Najpierw wykorzystały kryzys gospodarczy dla odsunięcia Allende dając przyzwolenie na przewrót, później dla zapoczątkowania demokratycznej transformacji.

Transformacja

Powrót do demokracji został podzielony na etapy. Zapoczątkowany został przyjęciem w drodze referendum nowej Konstytucji. Po ośmiu latach od wejścia jej w życie miały odbyć się wybory prezydenckie. Odbyły się one 5 października 1988 w formie plebiscytu, jedynym kandydatem był Pinochet. Przeciw generałowi zagłosowało 54,7%, za 43%. Po raz kolejny ujawnił się silny podział społeczeństwa. Ostatecznie na urząd prezydencki został wybrany w drodze wyborów 14 grudnia Patricio Alywin.

System polityczny nadal jednak legitymizował uprzywilejowaną pozycję wojskowych i uniemożliwiał pociągnięcie do odpowiedzialności. Przyjęta wcześniej nowa Konstytucja nie wprowadziło rozdziału armii od państwa.

Z pewnością dyktatura Pinocheta nie była najokrutniejszą w historii. O wiele tragiczniejsze zdarzenia zachodziły pod rządami Czerwonych Khmerów. Jednak, kiedy myślimy o okrutnych rządach tyranów od razu zaczynamy kojarzyć twardych latynoskich caudillos. Być może przyczyną tego jest fakt, jak zauważył M. Komosa, iż przewrót w Chile był pierwszym w epoce telewizyjnej.

Refleksje

Cały opisany okres historii Chile stanowi niezwykle ciekawą materię badawczą.

Oprócz tego interesujący pozostaje wpływ dyktatury na społeczeństwo. Jak przemoc i strach ze strony państwa wpłynęły na funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego w Chile? Jest to problem nie tylko tego kraju, ale też m.in. Argentyny. Czy zaistniało tam zjawisko „społeczeństwa strachu”?

Jaki wpływ na życie polityczne, jego stabilność będzie odgrywał silny podział społeczeństwa? Wieść o śmieci gen. Pinocheta wywołała skrajne reakcje. Jedni ogłosili żałobę narodową, inni zaczęli okazywać radość, która przerodziła się w zamieszki z policją.

Jak rozstrzygnięto problem rozliczenia z przeszłością – problem szczególnie bliski państwom Europy Środkowo Wschodniej?

Pomimo upływu czasu doświadczenia chilijskie wciąż fascynują, skłaniają do refleksji nad podstawowymi wartościami naszej cywilizacji jak prawo do życia i wolności oraz demokracji i równych szans.

Bibliografia:

A. Domosławski, „Gorączka Latynoamerykańska”, Świat Książki, Warszawa, 2004.

W. Klewiec, „Proces pokazowy. Oskarżony Augusto Pinochet”, Wyd. El-Ka, Warszawa, 2001.

M. Komosa, „Sprawa Pinocheta”, Aspra, Warszawa, 2006.