Historia Peru

Peru będące hiszpańskim wicekrólestwem niepodległość uzyskało w roku 1821. Niezależność została jednak narzucona przez czynniki zewnętrzne, dzięki przekazaniu wojsk San Martina pod dowództwo Simona Bolivara. Przyczyn tego faktu należy upatrywać w specyfice niejednolitego podłoża etnicznego, kulturowego i językowego, która do dziś nie pozwoliła na zakończenie procesu homogenizacji narodowej. Drugą przyczyną była polityka Madrytu, uniemożliwiająca powstanie wspólnoty narodowej. Indianie byli przeznaczeni tylko do eksploatacji, dlatego istnienie wicekrólestwa było w interesie miejscowych elit.

Wyzwolona kolonia podobnie jak inne państwa regionu przyjęła kształt organizmu autorytarnego, który pozwolił zachować wewnętrzną stabilność. Rządy stały się domeną walczących ze sobą caudillos będących w sojuszu z Kościołem i właścicielami wielkich posiadłości ziemskich. Okres pierwszego militaryzmu, kiedy prezydenci pochodzili z armii został na chwilę przerwany w roku 1872. Wojna o Pacyfik z lat 1879-83 oprócz upadku gospodarki i rezygnacji z odgrywania roli mocarstwa regionalnego zadała także cios elitom wojskowym. Okazało się, iż były one zbyt zajęte rywalizacją o władzę w kraju by sprostać podstawowemu zadaniu zagwarantowania bezpieczeństwa zewnętrznego. Wśród cywilnej klasy politycznej zrodziły się tendencje antymilitarystyczne.

Wpływ sytuacji społecznej na rządy

Na przełomie XIX i XX wieku 80% ludności stanowili Indianie, chłopi pozbawieni praw. Kwestia chłopska zaczynała wpływać na życie polityczne. W 1914 roku armia obaliła prezydenta Guillermo Billinyhusta, który nie radził sobie z powstaniami chłopskimi w regionie Puno, gdzie proklamowano nawet Federacyjne Państwo Tawantisuyu.

W latach 50 powstały pierwsze projekty mające na celu integrację narodową państwa. Wylansowały je dwa dzienniki. „La Prensa” propagująca asymilację poprzez wolny rynek, kapitalizm, ograniczenie funkcji państwa oraz „El Comercio” popierający odgórne zmiany strukturalne i odrzucający liberalizm. Republika Peru nie potrafiła przezwyciężyć społeczno-ekonomicznych podziałów. Także elity wojskowe dostrzegały problem. W ich kręgach dojrzewała koncepcja bezpieczeństwa narodowego. Powszechnie akceptowano potrzebę reform, polepszenia standardów życia i rozwoju społecznego w celu uniknięcia zagrożenia ze strony komunizmu i ekspansji przedsiębiorstw zagrażających rozkładem słabego związku narodowego.

Wojskowi przejęli władzę w 1962 by uniemożliwić objęcie prezydentury Odrii lub Torre, których uważali za oligarchów. Podczas roku rządów podjęli kwestię International Petroleum Company, za co w odwecie USA zawiesiły stosunki dyplomatyczne i pomoc gospodarczą. Armia przerwała rządy dotychczasowych elit, zasygnalizowała konieczność reform. Przed oddaniem władzy zapewniła sobie autonomię oraz prawo unieważnienia wyborów. Zamach był próbą generalną przed rokiem 1968.

W wyborach w 1963 zwyciężył popierany przez wojskowych Belaunde Terry, jednak opozycja nie pozwalała na przeprowadzanie zmian. Istniał rozdźwięk między zapowiadanymi reformami a dokonaniami. Dominacja oligarchii przyczyniała się do powstawania organizacji lewicowych ELN i MIR. Ferment społeczny zagrażał istnieniu demokratyczno liberalnego państwa.

Przewrót wojskowych

3 października 1968 gen Juan Velasco Alvarado odsunął od władzy prezydenta Belaunde. Powołano Gobierno Revolucionario de las Fuerzas Armadas. Przejęcie władzy przez armię uzasadniała doktryna bezpieczeństwa narodowego. Podkreślała ona związek między dobrobytem a bezpieczeństwem narodowym. Szczególna rola armii miała polegać na dokonaniu zmian, do których przeprowadzenia niezdolny okazał się system polityczny skrępowany przez oligarchów, którzy dbając o własne interesy tworzyli warunki dla komunistycznej propagandy. Doktryna wpisywała się w powszechnie występującą w regionie tendencję interwencji sił zbrojnych w sprawy państwa. W odróżnieniu jednak od przypadków z Argentyny, Brazylii, Chile czy Paragwaju nie opierała się na przemocy. Choć była antykomunistyczna, to jednocześnie także skierowana przeciw oligarchii. Zawiązana junta wojskowa nie była reakcyjna, lecz postępowa. Armia była świadoma swej misji, opartej na przesłankach obiektywnych.

Dokonaniu przewrotu sprzyjała korzystna koniunktura międzynarodowa. Większym zagrożeniem dla USA był Salvador Allende i powrót do Argentyny Juana Perona. Dodatkowo Amerykanie główną uwagę skupiali na Azji SE.

Postępowe reformy

Junta wojskowa stanęła, zatem przed wyzwaniem przeobrażeń, które zażegnałyby zagrożenia. Ważnym narzędziem okazała się reforma rolna, którą podejmowano w wielu państwach regionu. Po pierwsze miała dać odpowiedź na pytanie jak w wypadku zewnętrznego zagrożenia zachowają się obywatele drugiej kategorii? Posiadanie ziemi miało dać korzyść z bycia Peruwiańczykiem i zrodzić odruch obrony swego państwa. Po drugie reforma miała rozbić oligarchię ziemską i umożliwić powstanie burżuazji przemysłowej zdolnej do uczestnictwa w społeczeństwie demokratycznym.

Głównymi celami wojskowych było przeciwstawienie się komunizmowi i oligarchom, przyspieszenie rozwoju społecznego i wytworzenie poczucia wspólnoty narodowej, zmniejszenie nierówności, budowa społeczeństwa pluralistycznego, rozbicie państwa oligarchicznego.

W 1972 rząd przyjął ustawę o edukacji. Państwo peruwiańskie przyjęło po raz pierwszy odpowiedzialność za wykształcenie swoich obywateli, uznało to za swój obowiązek. W tym czasie 70% społeczeństwa było analfabetami.

Oprócz reformy rolnej przeprowadzono także nacjonalizację złóż mineralnych – ustawa z 1971.

W odróżnieniu od typowych zamachów stanu, działania wojskowych były skierowane na rozbicie dotychczasowego państwa oligarchicznego. Peruwiańska rewolucja od góry charakteryzowała się małym natężeniem przemocy. Wojskowi nie przeprowadzili zamachu dla samych siebie, ale dlatego że tradycyjny system polityczny nie rozwiązał problemów.

Transformacja

Partycypacja społeczeństwa w demokracji pozostawała jednak hasłem propagandowym. Militaryzm w dłuższej perspektywie nie mógł zastąpić instytucji politycznych. Różne grupy społeczne zaczęły domagać się prawa głosu. Gen Alvarado tracił popularność. Państwo oligarchów zostało rozbite, ale w kraju panował kryzys gospodarczy, wzmacniany przez wyścig zbrojeń rozpoczęty przez Peru w wyniku obaw przed gen Pinochetem i odsunięciem Allendego. W 1975 Alvarado zastąpił gen Francisco M. Bermudez, który dokonał odwrotu wojska do koszar. Transformacja przebiegała jednak pod kontrolą, zachowane zostały dokonane reformy. Lata 1968-80 były apogeum znaczenia sił zbrojnych w państwie. Rządy wojskowych były niewygodne dla prawicy, gdyż do głosu dopuszczono metysów i Indian a także dla lewicy, bo reformy przeprowadzono a nie tylko dyskutowano o nich. Najbardziej zaskakujące okazało się powstanie największej organizacji wywrotowej w kraju w czasie rządów wojska, czyli Sendero Luminoso.

Wybrana w 1978 Konstytuanta przyjęła nową konstytucję a w wyborach prezydenckich z 1980 zwyciężył odsunięty przez wojskowych Belaunde Terry. W 1985 zastąpił go urzędujący także dziś Alan Garcia. Obydwaj nie poradzili sobie ze zła sytuacją gospodarczą, bezrobociem i inflacją. Dodatkowo odziedziczyli po wojskowych dług zagraniczny, który krępował działania. Za ich rządów do ofensywy przeszedł Sendero Luminoso.

Fujimori i neoliberalizm

Ważne dla dalszych losów Peru okazały się wybory prezydenckie z roku 1990. Zwyciężył w nich syn japońskich imigrantów Alberto Fujimori, rektor Universidad Nacional Agraria z Limy pokonując pisarza Mario V. Llose. Wybory były oznaką rozczarowania społeczeństwa tradycyjnymi partiami, ich miejsce przejęli niezależni. Fujimori zwyciężył pod hasłem „uczciwość, technologia, praca”. Nie miał jednak spójnej wizji odnowy gospodarczej kraju. W tym momencie wojsko ponownie postanowiło odegrać ważną rolę, przygotowując już w 1989 Plan Rządzenia. Plan powstał w sytuacji kompromitacji polityk gospodarczych prezydentów Belaunde i Garcii, rosnącego zagrożenia ze strony SL, upadku tradycyjnych sił politycznych oraz sukcesu ekonomicznego Chile. Zakładał rozwój społeczny, wzrost dobrobytu i zaostrzenie walki z wywrotowcami. Był, zatem bliski zamierzeniom podjętych prze wojsko w latach 60. Istotna różnicą było zastąpienie socjalu i etatyzmu liberalizmem, prywatyzacją i otwarciem na zagraniczne inwestycje. Przyjęciu planu sprzyjała tendencja przyjmowania liberalnych rozwiązań w regionie. Jednym z założeń planu było ukonstytuowanie autorytarnego rządu na dłuższy okres czasu. W kwietniu 1992 Fujimori dokonał autogolpe. Powołany Rząd Wyjątkowy Odbudowy Narodowej uzyskał poparcie wojska. Fujimori przystąpił do neoliberalnych reform okrzykniętych „fujishockiem”. Zabiegał o reintegracje z światowym systemem finansowym. Mimo poprawy sytuacji makroekonomicznej, warunki życia Peruwiańczyków nie poprawiły się. To dychotomiczne zjawisko jest typowe dla regionu. W 1992 schwytany został przywódca SL Abimael Guzman. Fujimori cieszył się ogromnym poparciem. W wyborach z 1995 pokonał kontrkandydata, byłego Sekretarza Generalnego ONZ Javiera Perez de Cuellar. Na światło dzienne zaczęły jednak wypływać afery korupcyjne, powiązanie wysokich funkcjonariuszy z narkobiznesem. Zaostrzeniu uległa walka z wywrotowcami. Obydwie strony dopuszczały się mordów na ludności cywilnej. Za przyzwoleniem prezydenta działały szwadrony śmierci. Po zamachu SL w Limie władze dopuściły się najgłośniejszego przypadku pogwałcenia praw człowieka. Podczas masakry w La Cantuta uprowadzono i zamordowano studentów i wykładowców miejscowego uniwersytetu uważanego za sprzyjający wywrotowcom. Szefem służb specjalnych odpowiedzialnych za mordy był Vladimiro Montesionos, nazywany Rasputinem. Pomimo mocno osłabionej pozycji Fujimori nie rezygnował z władzy. Wziął udział w wyborach, Alejando Toledo odmówił jednak udziału w drugiej turze po ujawnieniu sfałszowanych wyników dających zwycięstwo Fujimoriemu. Ten jako jedyny kandydat objął urząd. Opozycja jednak domagała się poszanowania demokracji, dodatkowo wybuchła kolejna afera, ekpia rządząca uczestniczyła w nielegalnym zakupie broni dla kolumbijskiej FARC od Jordanii, która potwierdziła ten proceder. Fujimori uciekł z kraju.

Dziś

W 2001 roku władzę objął Alejandro Toledo, pierwszy w historii kraju indiański prezydent. Także i on rozczarował społeczeństwo w związku z zarzutami korupcji.

W niezwykłej atmosferze przebiegały natomiast wybory w roku 2006. Doszło mianowicie do poparcia lewicowego kandydata Ollanta Humala przez zaprzyjaźnionych prezydenta Wenezueli Hugo Chaveza i Boliwii Evo Moralesa. Nie udało się im jednak powiększyć swego radykalnego grona. Wygrał Alan Garcia rządzący już w latach 1985-90. Kluczowa okazała się gwałtowna polemika z Chavezem za pośrednictwem mediów odwołująca się do patriotyzmu i prawa Peruwiańczyków do samodzielnego wyboru głowy państwa.

Dziś w Limie toczy się proces przeciwko Fujimoriemu. Peru przez lata domagało się ekstradycji eksprezydenta, ale Japonia stale odmawiała. Dopiero po aresztowaniu go w Chile tamtejszy Sąd Najwyższy zezwolił na ekstradycję do Peru. Fujimoriemu postawiono m.in. zarzut terroru państwowego. Na procesie Fujimori chwali się, że ocalił kraj przed maoistami, ale robił to jedynie legalnymi metodami, a o istnieniu szwadronów śmierci nie wiedział. Nikt w to jednak nie wierzy. Grozi mu 30 lat więzienia.

P. Łaciński, „Peru między populizmem a liberalizm”, 2006